De wandelaar boven de nevelen

Bijna niemand let op de jas: de man op de rots draagt geen bergkleding, maar een keurige donkergroene geklede jas, zoals men die naar de kerk draagt, nergens versleten, nergens stoffig. Alleen al dit kledingstuk verraadt dat het hem niet om het klimmen gaat, maar om het kijken. We staan achter hem en zien wat hij ziet: mistbanken die tussen de rotspunten drijven, daarachter de bleke toppen, en zowel links als rechts lopen de berghellingen als pijlen op zijn gestalte af, alsof het landschap alleen maar op hem had gewacht. Rechts rijst een rotspilaar op uit de nevel, vermoedelijk de Zirkelstein in Saksisch Zwitserland, waar Caspar David Friedrich zijn motieven verzamelde om ze in zijn atelier te combineren tot dit uitzicht, dat hij rond 1817 schilderde. Een beeld van stilte, en de rug van de toeschouwer laat alles open.

Tegen de witte muur lijkt het geheel in eerste instantie groter dan de afmetingen van 20 x 26 cm van het beeldveld doen vermoeden. Effie, een zwarte lijst met een smalle gouden rand, neemt met zijn getrapte breedte bijna evenveel ruimte in als het motief zelf en trekt de kleine mistzee samen tot een compact blok, dat van opzij gezien duidelijk afsteekt tegen de muur; op het eerste gezicht was dat bijna te veel kader voor zo’n klein schilderij, maar bij nader inzien kloppen de verhoudingen toch. Leonardo, een doek met een gesatineerde afwerking, geeft de mist niet weer als een glad oppervlak, maar als zachte grijs-paarse overgangen, waardoor de korrel van het doek overal doorschijnt. Waar de nevelslierten rond de rots aan de rechterkant trekken, lost de contour van de boomkronen op in de structuur van het doek, net zo onscherp als mist nu eenmaal is. Zelfs de geklede jas vertoont van dichtbij dit fijne raster, en het goud van de binnenrand loopt als een dunne, matte lijn rondom alles.

Vanaf twee stappen afstand verdwijnt de figuur bijna in het lichtgrijs, en pas als je dichterbij komt, komen de wandelstok en de rotsruggen die zich in het mistveld uitstrekken weer naar voren. Men loopt er dus onvermijdelijk naartoe, en dat past bij een schilderij dat zelf over het kijken gaat.