De Oude Dessauer in de Slag bij Turijn, 1883

Door de menigte lopen geweerlopen, sabel en lansen als scherpe diagonalen, terwijl zich boven de dicht in elkaar verstrengelde lichamen van soldaten en paarden een weidse, bijna cirkelvormigomvatte hemel opent, die het gevecht tenminste naar boven toe wat lucht geeft. In het verhoogde midden leidt de oude Dessauer op een schimmel de aanval, met opgeheven degen, omringd door vlaggen, kruitdamp en mannen wier bewegingen nauwelijks nog van elkaar te onderscheiden zijn; Zwart, gebroken wit en aardse tinten bepalen de scène, daartussen zetten rode uniformdelen scherpe accenten. Hermann Joseph Wilhelm Knackfuss schilderde het schilderij in 1883 en behoort tot die generatie Duitse histori schilders die gebeurtenissen uit het verleden niet als een nuchtere kroniek, maar als een levendig drama vertellen- en men merkt hoe zeker hij de hoofdpersoon weet te leiden: ondanks de drukte blijft de veldheer herkenbaar, omdat zijn houding, paard en opgeheven zwaard een eigen bliklijn vormen. De Slag bij Turijn komt daardoor minder over als een geordende militaire actie dan als een directe botsing, luidruchtig, benauwd en fysiek, maar bovenal heerst tegelijkertijd de afstandelijkheid van een historisch herinneringsbeeld.

Bij deze uitvoering neemt alleen het op een spanraam gespannen doek de uiterlijke vorm aan, zonder sierlijst, passe-partout of glas - en ook een enkel gespannen doek heeft zijn charme. Wie dichterbij komt, ziet dat de strakke rand elk extra profiel vervangt: In de rechterbovenhoek loopt het doek strak over het houten frame, de vouw zit net achter de voorkant, en een kleine verdikking op het hoekpunt verraadt hoe het materiaal daar is omgeslagen. Geen enkele verstekverbinding leidt met ornamenten de aandacht af van deze constructie; in plaats daarvan volgt de rechte buitenlijn de compacte vorm van het 57 x 48 centimeter grote werk. Aan de zijkant loopt een witte rand, waaraan te zien is waar het bedrukte voorvlak eindigt, terwijl de bovenste omgeslagen rand donker doorloopt en bij de hoek precies samenkomt. Het gesatineerde karakter van Leonardo blijft daarbij slechts als een subtiele oppervlakte-indruk waarneembaar. Vanuit een schuin perspectief is bijzonder goed te zien dat dit werk niet pretendeert een ingelijst paneelschilderij te zijn: het staat als gespannen doek zichtbaar los van de muur, met stevige randen en een aangenaam directe afwerking.

Juist de combinatie van dicht vertelde historiestukken en het openlijk getoonde spieraam maakt de reproductie geloofwaardig, omdat er niets tussen het beeld en de beschouwer in staat. Tegen een vrije muur staat het doek op zichzelf - de drukte van de veldslag heeft geen zwaar lijstprofiel nodig om indruk te maken.